Eit’est sa Baddi de is tempius? Facili a arrespundiri, bastat a imbucai in calechisiat giassu de internet e sa spusta nosi benit arregalada: Sa Baddi de is tempius est unu parcu archeologicu de sa Sicilia, famau po comenti est allogau e po mori de una meca de tempius doricus de su tempus de is grecus, chi funt de importu mannu. Prus o mancu est cussa chi in s’antighidadi fud Akragas, chi poi at fatu nasciri sa citadi de Agrigento. De su 2000 custu parcu archeologicu est regionali e, de cunsideru ancora prus mannus de su 1997 totu sa zona est imbucada in sa lista de is prendas de s’umanidadi de s’unesco. De totus est pensau comenti unu logu aunia lompint turistas medas, e in prus est unu de is simbulus de sa citadi e unu de is principalis de totu sa Sicilia. Est a nai puru ca su parcu archologicu de sa Baddi de is tempius, chi est manna po 1300 etarus, est su parcu archeologicu prus mannu de totu s’europa e de su Mediterraneu.

Sa parti prus manna de is scavus e de su torrai a ponni a postu de is tempius si depit a s’archeolugu Dominigu Antoni Lo Faso Pietrasanta, chi fut nasciu in su 1783 po si morri in su 1863. Dominigu Antoni fut finas Duca de Serradifalco de su 1809 a su 1812. In su mentris de su seculu de binti, is scavus furint pagaus massimamenti de Ser Alexandere Hardcastle. Custu dinari fut serbiu po is scavus e su torrai a ponni eretas otu colonnas in sa parti bascia de su tempiu de Eracle. Po mori de custu su finantziadori est stetiu insigniu de sa citadinanza onoraria de sa citadi de Agrigento, pighendusì su gradu de Commendatore dell’Ordine de sa Corona de Italia.

Sa nascita de sa polis agrigentina est acapiada a su pesamentu de sa polis de Gela: sa citadi, difatis, fut stetia posta in peis in su 581 a innantis de Cristu de calencunu de is abitantis de Gela, chi beniant de is isulas de Rodi e de Creta, cun su nomini de Akragas, chi lompiat de su frumini chi infundit su territoriu. In su mundu antigu Akragas est stetia una de is citas prus de importu po economia e politiga.

S’ammanniamentu militari de Akragas est stetiu forti meda a su tempus de su tirannu Terone, chi at guvernau de su 488 a su 473 sempiri a innantis de Cristu. Famada est sa vitoria contras de is Cartaginesus. In cussus tempus manna fut sa rivalidadi cun d’un’atra citadi siciliana, Siracura. Is tempius fraigaus, a dogna manera in su seculu de cincu, faint cumprendiri sa mannaria e s’errichesa de sa citadi.

Ma Akragas, in segus, at depiu biri sa devastatzioni de is cartaginesus etotu, in su 406, a innantis de Cristu e de tandu est decadia comenti de citadi, ma, a dogna manera si nd’est torrada a pesai. De su 262 a innantis de Cristu est intrada a fairi parti de s’imperu romanu, abarrendu sempiri una citadi de importu.

Sa Baddi de is tempius si distinguit po is orrestus de undixi tempius in ordini doricu, tres santuarius e una cuncentratzioni manna de necropoli, (chi funt Montelusa, Mosè, Pezzino, necropoli romana e tumba de Terone, paleocristiana e Acrosoli); operas idraulicas (chi funt is giardinus de sa Kolimbetra e is ipogeis); fortificatzionis; parti de unu biginau ellenisticu romanu fraigau segundu is usantzias grecas; dus logus de importu mannu de atobius: s’agorà de basciu, non a tesu de is orrestus de su tempiu de Zeus Olimpio e s’agorà de pissu, chi s’agatat a intru de su Museu mannu; unu Olimpeion e un’aposentu de consigliu de tempus romanu in pianta greca. Is nominis de is tempius e is relativas identificatzionis si pensat chi siant feti speculatzionis umanisticas, chi, a dogna manera, funt abarraus in s’umperu cumunu.

 

 

 

 

Màuru Mura

 

 

 

Cenarba, su bintinoi de austu de su 2025

 

 

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – Imprentas 2024-2025. Legge Regionale 22/2018

 

 

Ativadi apariciada cun s’agiudu de sa Regioni Sardigna – Imprentas 2024-2025. Lei Regionali 22/2018

 

 

Foto: https://www.lavalledeitempli.it/informazioni-turistiche/orari-biglietti/