Est a nai ca Pisa est citadi errica de storia e de cultura. Su importu mannu in su mundu est donau de sa prassa de su Duomo, chi de su 1987 est prenda de s’umanidadi.

Custu simbulu de sa potentzia de sa Republica Marinara de Pisa est prus connota de totus, comenti Prassa de is meraculus, de is fueddus de su poeta Grabieli D’annunzio at donau a Pisa po sa galania dei is prendas architetonicas. Seis prontus a bosi spantai de is meraviglias de custa prassa, chi in su mundu non connoscit egualis?

Sa prassa de su Duomo de Pisa s’agatat a pagu tretu de su centru storicu de sa citadi medievali, tropu piticu po podiri cuntenniri su centru religiosu, mannu de spantu, bogau a pigliu de sa fundatzioni de su Duomu de Santa Maria Assunta, fraigau in su 1063 po arregodai sa mannaria de cussa chi, fut, tandu sa potenti Republica marinara de Pisa. Su “Prato dei Miracoli”, aici ddu iat mentovau D’Annunzio in su 1910, est una colada de birdi, manna de averas. Su spantu ests ca ddue funt cuatru operas, ateretantu spantosas, de arti monumentali medievali, connotus in totu su mundu: Su campanili famau o Torre Pendente, su campusantu, su Batisteru e su Duomo. Su contu de sa prassa de is Miraculus est acapiau a su tempus de gloria massima de Pisa, chi giai in s’annu milli fut una potenti republica marinara. Sa pensada fut cussa de tenni unu centru religiosu de importu mannu chi podiat rapresentai is tempus de sa vida de dogna omini: su nascimentu cun su Batisteru, sa vida cun sa catedrali de Santa Maria Assunta e sa torre sua e sa morti cun su Campusantu. Su fraigamentu de custus logus est cumentzau in su 1063 de parti de s’Opera della Primiziale Pisana, unu sotziu laicu-ecresiasticu bogau a pigliu in su matessi annu giustu po gestiri totu cussu chi giraiat intru de su Duomo de Pisa. Sa forma finali de sa prassa est lompiu feti in su seculu de dixiannoi gratzias a s’architetu Alissandru Gherardesca, chi at sciasciau una pariga de domus po donai prus evidentzia a is cuatru meraviglias. Prassa de is Miraculus, comenti eus giai arremonau a su cumentzu, e custas cuatru meraviglias funt intru de is primus prendas italianas a fairi parti de is Prendas de s’umanidadi de s’Unesco. Fut su 1987, difatis, candu s’agentzia de is Natzionis Unidas at arreconnotu s’unicidadi de custa prassa e de is monumementus erricus de prendas de arti medievali e rinascimentali comenti is jannas in burzu cun is mosaicus de su Duomo, is palcus de su Batisteru, is pintadas de su Campusantu e atrus medas.

Prassa de su Duomo, perou, tenit finas su meritu mannu de airi fatu cumentzai su stili romanicu pisanu, in segus portau in s’orrestu de sa Toscana, massimamenti in Lucca e Pistoia. Po chini lompit in Pisa po sa prima borta sa bisita de unu depit essiri po su monumentu prus famau in totu su mundu: sa Torre pendente chi si ndi pesat in prassa de su Duomo a is palas de sa Catedrale. Finas chi podit parriri unu monumentu chi non c’intrat nudda cun s’orrestu, est a nai ca sa Torre nascit comenti de campanili de su Duomo. Dd’ant cumentzada a fraigai in su 1173 cun ses oridini de logetas chi pigant is motivus de su Duomo. Sa Torre de Pisa fut stetia acabada feti in sa segunda metadi de su trexentus, po mori de s’abasciamentu de su terrinu postu in basciu. Po mori de custu sa Torre est trota e custa carateristica at agiudau meda a dda fairi connosciri apetotu. Est, chena farta, su simbulu de sa citadi toscana e dogn’annu lompint turistas medas a dda bisitai. Si chistionat de milionis, e lompit de dogna parti de su mundu. Est arta 57 metrus e si podit rendiri bisita bessendu is 294 scaleris chi partendu de basciu bessint, a ingiriu, finas a susu. Una borta lompius, de pissu si podit gosai de una vista chena paragonis.

Sa Catedrali de Pisa est su simbulu de su stili romanico-pisano, una imbestura de elementus classicus, islamicus, lombardus e bizantinus chi funt testimonia de is relatas mannas intru de sa Republica marinara de Pisa cun s’orrestu de su Mediterraneu. A pustis airi bidu de foras sa faciada spantosa, preparaosì a imbucai a intru a biri is operas de arti erricas de dogna beni. Prus de totu su palcu de Giuanni Pisano, chi est cunsiderau unu de is prendas prus famadas de s’arti gotica italiana.

A faci de su Duomos’agatat su Batisteru intregau a Santu Giuanni Batista. Est prus mannu de totu s’Italia, e feti po ddu ingiriai tocat a fairi 107 metrus. S’artaria est de 54 metrus. Diotisalvi, s’architetu, ddu at cumentzau a ddu fraigai in su 1153 e ddu ant acabau in su seculu de XIV. Finzas su Batisteru de Pisa imbesturat elementus de su stili romanicu cun atrus de stili goticu. A intru si  ddue agatat su palcu de Nigola Pisano, figliu de Giuanni, ma sa maja est rapresentada de s’acustica acapiada a is duas cupolas. Bos at a bastai a nai unu fueddu po ddu cumprendiri, ma chi timeis a ddu fairi, non ddu est duda peruna: dogna mesoredda su personali chi ddue trabagliat ddu fait po bos’atrus.

Su campusantu de Pisa serrat, in sa parti de susu, sa prassa de is Miraculus. Est unu campusantu monumentali cumentzau in su 1277 e ingiriau de unu muru in marmu e cun sa stutura a intru de una specie de cunventu. Est de custu, chi est unu meseu de arti e de archeologia de averas, chi su fueddu “camposanto” est diventada sa matessi cosa de “cimitero” in italianu. Oi, candu si bisitat, si podit caminai in is corridorius longus aunia funt amostaus un’arregorta errica de tumbas romanas e aunia funt interraus personagius pisanus famaus de Pisa etotu. Is pintas, chi po seculus ant onorau su Campusantu, ddus ant orrovinaus in su 1944, ma de annus ddus funt torrendu a ponni in vida.

Pisa no est feti sa Prassa de is Miraculus, finas chi abarrat su simbulu de sa citadi toscana. De sa prassa podeis caminai e lompiri su centru storicu de sa citadi po erribai finas a Prassa de is Cavalieri, opera de una ristruturatzioni manna intregada, in su 1558, a Giorgiu Vasari. In custa prassa s’incrarant sa cresia de Santu Stevini de is Cavalieri, su palatzu de su Consigliu de is doxi e su palatzu de sa Carovana, chi est sa domu de sa Normale de Pisa, una de is prus antigas, connotas e cicadas universidadis de totu su mundu.

 

 

 

Màuru Mura

 

 

 

Martis, su bintises de austu de su 2025

 

 

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – Imprentas 2024-2025. Legge Regionale 22/2018

 

 

Ativadi apariciada cun s’agiudu de sa Regioni Sardigna – Imprentas 2024-2025. Lei Regionali 22/2018

 

 

Foto: https://www.visitforte.com/pisa