S’urtima orta nosi seus lassaus cun s’impromintzia de chistionai oi de su professori sardu prus connotu in su mundu: Giuanni Lilliu. Su Nuraxi de Barumini, prenda de s’unesco, dd’at donau fama e gloria, ma finas su professori at donau fama e gloria a su Nuraxi de Barumini. Una prenda e un’omini chi funt sempri acapiaus po s’eterndadi.

Giuanni Lilliu fut nasciu in Barumini e totu de Giusepu e Anastasia Frailis. A-i scola est andau, po is primas duas classis de is elementaris, in bidda sua e, a pustis, at sighiu is studius in su collegiu salesianu de Lanusei. De sa citadina ogliastrina est moviu in su collegiu Villa Sora, in Frascati aunia at acabau is studius licealis. Po fairi s’universidadi est abarrau in su Latzio, iscriendusì in sa facoltadi de Literas e Filosofia in s’universidadi de Roma. S’indiritzu scioberau, mancu nau boliat, est cussu classicu cun aprofondimentu in is studius archeologicus e paletnologicus.

Su professori, chi non fut galu professori, s’est laureau su noi de su mesi de orgiolas de su 1938 cun d’una tesi in pissu de sa religioni primitiva in Sardigna. Professori de sa tesi est stetiu Ugo Rellini. A pustis sa laurea, at frecuentau, po is tres annus in segus sa scola de specializatzioni in Archeologia sempiri in s’universidadi de Roma. Sa specializatzioni est lompia in su 1942, cun d’una tesi in pissu de is lapidis punicas de Sulci, discutia cun d’un’atru professori famau: Giuliu Quirinu Giglioli. Sempiri in cuss’annu binciat una borsa de studiu po frecuentai su cursu de perfetzionamentu in Preistoria e Paletnologia in Vienna, in sa scola de Oswald Menghin e po totu s’annu 1943 dd’at passau comenti de assistenti volontariu in sa catedra de paletnologia de s’universidadi de Roma.

De su primu de friargiu de su matessi annu est stetiu lamau, comenti de professori incarrigau de Paletnologia in sa facultadi de litaras e Filosofia de s’Universidadi de Casteddu. De su 1943 finas a su 1947 at insegnau Archeologia e de su 1950 a su 1951 Storia de is religionis. De su primu de mesi de Idas, Lilliu at bintu sa catedra de Antighidadis Sardas, in sa facoltadi de Litaras de Casteddu. In sa matessi facoltadi, de su 1955 a su 1958 est stetiu professori straordinariu e de su 1958 a su 1984, invecias, professori ordinariu.

In prus de totu custas carrigas, nd’at tentu atras medas, sempiri in campu academicu. Est stetiu presidi de sa facoltadi de Litaras de su 1959 a su 1967 e de su 1969 a su 1978; diretori de s’Istitutu de Antighidadis, Archeologia e Artis in su Cursu de perfetzionamentu in Archeologia e Storia de is Artis de su 1959 finas a su 1983; est imbucau, de su 1959 a su 1983 in su consigliu de amministratzioni de sa comissioni de s’Ateneu. De su 1970 a su 1989 at insegnau in sa scola de specializatzoni de Studius sardus e de su 1955 at dirigiu sa rivista de s’Istitutu e de sa Scola de Stiudius Sardus. De su 1983 est stetiu diretori de su Bulletinu nou archeologicu sardu.

De su 1939 at cumentzau sa cica e is scavus in Sardigna e in is Balearis e intru de is annus chi andant de su 1951 finas a su 1956 at donau vida a su trabagliu chi dd’at donau fama e gloria in totu su mundu in su nuraxi de Barumni.

Intru de is scritus de prus importu mannu de Giuanni Lilliu andat arremonaus chena de farta: I naraghi della Sardegna, publicau in “Le vie d’Italia”, in su 1953; La civiltà dei Sardi dal Neolitico all’età dei Nuraghi, Torinu 1963; Sculture della Sardegna nuragica, Casteddu 1966; La civiltà nuragica, Tatari 1982; Cultura e culture, Tatari 1995; Arte e Religione della Sardegna Prenuragica, Tatari 1999; La costante resistenziale sarda in su 2002; La civiltà dei Sardi dal Paleolitico all’età dei nuraghi in su 2003; La civiltà dei Sardi dal Neolitico all’età dei nuraghi, in su 2004: I nuraghi. Torri preistoriche di Sardegna, in su 2005; Sardegna Nuragica, in su 2006.

Postu comenti de funtzionariu de sa Soprintendenza a is Antighidadis de sa Sardigna de su 1944 a su 1955, Lilliu at fatu a innantis s’ispetori e a pustis su diretori.

In prus de sa carriera academica, su professori at tentu finas una vida in politiga: po sa Democratzia Cristiana est stetiu consiglieri e assessori in s’aministratzioni provinciali de Casteddu. De su 1975 a su 1980 fut a intru de su Consigliu natzionali de is benis culturalis e ambientalis. De su 1976 a su 1986 at tentu s’onori de essiri presidenti de su Comitau Stadu-Regioni po is benis culturalis e ambientalis e de su primu de arbili 1985 fut presidenti de s’Istitutu Superiori Regionali Etnografico de Nugoro.

Su 19 de friargiu de su 2012. a s’idadi de norantaset’annus s’est mortu in Casteddu, lassendu orfunus meda chi sighint is arrastas chi at lassau in terra.

In su 2013, a un’annu de sa morti de su professori, s’Universidadi de Casteddu ddu at bofiu arremonai, po s’agiudu scientificu, umanu, culturali e politgu intreghendudeddi sa Citadella de is Museus e cun d’una perda de su Maistu Pinuciu Sciola de Santu Sparau.

Giorgio Murru, archeolugu issu etotu e diretori de su Museu de is Menhir de Laconi at tentu sa fortuna manna de essiri a costau de su professori, po prus de bint’annus. Murru at cumpartziu cun Lilliu tempus de importu mannu po sa crescita culturali de sa Sardigna e at ascurtau cun atentzioni is consiglius de su professori stimau. A pustis sa morti de su Lilliu at umperau fueddus durcis che su meli po ddu arregodai. Ddus podeis agatai fendu una cica in internet. Nosu bosi ddus portaus in custu tretu de trasmissioni: “Lilliu est su babbu mannu de s’archeologia moderna. Spantosa est po comenti at difundiu su studiu de s’archeologia. At umperau una limba noa, crara chi feti issu podiat fairi. Su professori non fut mai banali e massimamenti teniat disciplina scientifica. Non si stracaiat in sa cica e in s’analisi. Po meritu mannu de cica e de difusioni de is arresurtaus, po sa passioni po s’insegnamentu, paris a totu is librus chi at scritu ddu ant fatu connosciri in totu su mundu. Ma de issu – sighit a nai Murru – bogliu ponni in evidentzia sa fortza cun sa cali at arregalau is pensadas e su significu de is scobertas suas a su populu sardu. Ddu at fatu bessendudendi de s’academia e atobiendu sa genti cumuna, umperendu is giornalis e is televisionis, massimamenti is primus. S’Unioni Sarda e sa Nuova Sardegna in pissu de totus ddus cunsideraiat duas prendas po agiudai una cuscentzia noa de populu sardu, a innantis po fairi cumprendiri ca a essiri sardus bolit nai a s’intendiri figlius e custodis de unu tempus passau mannu. Lilliu, po sa prima orta at clebrau sa Sardigna donendu bogi a is sardus, is protagonistas de una storia spantosa arregorta in s’opera prus manna chi Lilliu at scritu, “La civiltà dei Sardi”, chi est ancora oi sa prima perda de s’archeologia preistorica e protostorica”.

Atru studiosu famau, Roberto Concas, storicu de is artis chi po prus de corant’annus at trabagliau in sa Soprintendenza archeologica at arregodau su professori candu frecuentaiat is cursus sus: “Nosu discientis giovunus ddu castiaiaus cun timoria, comenti si castiant is autoridadis. Issu nosi naraiat de abarrai trancuillus e de non timiri. Nosi naraiat sempiri ‘Non s’arrioleis, in custa materia una pagu de inventioni non guastat”. Nosu cun arrastas, chi calencuna orta non si cumprendiant, chi non teniant data, teniaus abisongiu de arregionai de una cosa sola. Issu est stetiu su primu a nos airi imparau a donai importu a una truma, a sa comunidadi de is nuragicus. Piticheddu, ma in bonas petzas fut un’omini chi trasmitiat serenidadi e sempiri disponibili cun totus, abarrat in sa pensada de totus comenti su babai mannu de is sardus. At agiudau, in manera determinanti, cun sa cica sua a fraigai s’identidadi de unu populu. Giuanni Lilliu, su professori, po sa facoltadi de Casteddu abarrat s’Istitutzioni de s’Archeologia”.

Sa spera nosta est chi Giuanni Lilliu, su professori chi at tentu fama e gloria in vida e finas a pustis, bosi siat intrau in is intragnas.

 

 

 

 

Màuru Mura

 

 

 

DSC 0305