S’area archeologica Su Nuraxi est stetia iscoberta e bogada a sa lugi, comenti eus nau pag’ora, de s’archeolugu famau Giuanni Lilliu in sa segunda metadi de su seculu passau.

Sa civilitadi nuragica nascit e si ndi pesat in Sardigna in d’unu tempus de, prus o mancu, milli annus, est a nai de su 1500 a su 500 a innantis de Cristu. Su pesamentu de custa civiltadi at tentu una strutura sociali diferenti e dividia, caraterizada de una comunidadi, forsis, cun familias e clan chi faiant parti de is classis socialis.

Custa civiltadi pigat su nomini de su monumentu prus connotu de tandu: su nuragi, fueddu chi bolit nai “amassu de perdas” e “stampu”, chi amostat un tipu de architetua militari con “muras turrite”.

Finas a oi, in totu sa Sardigna, si connoscint prus de setimila nuraghis, mannus e piticus, e in su sartu de Barumini di ndi connoscint, prus o mancu, una trintina. Su Nuraxi est cussu prus connotu de is mannus, est a nai cussus chi tenint prus de una turri.

Su fraigamentu insoru, in Sardigna, ddu eus tentu, massimamenti, intru de su Brunzu Mediu e su Brunzu Recenti e beniant umperaus, po studiosus medas, po responsabilidadis militaris. Assimbigliaiant meda a is casteddus medievalis, finas chi si ndi funt pesaus tremila annus a innantis e serbiant po difendiri su territoriu in is orus. In segus, cun trabaglius po ddis donai prus fortza, funt stetius torraus a umperai finas a s’idadi de su Ferru e, a bortas, umperaus de sa genti chi at pigau su postu de is nuragicus.

Su Nuraxi presentat una stratificatzioni culturali de prus de duamila annus, est a nai de su 1500 a innantis de Cristu a su seculu de seti a putis de Cristu. Po cantu pertocat su fraigamentu si podint biri beni is diversus tempus castiendu is struturas e is materias primas chi funt stetias umperadas. Su materiali primu umperau po su fraigamentu est su basalto, una perda vulcanica tostada meda chi lompiat de sa Giara.

In su Bronzo Mediu, chi andat de su 1500 a su 1300 a innantis de Cristu, est stetia pesada sa turri prus manna, su mastio, balit a nai su nuragi unicu a tholos. Su fueddu tholos benit umperau po fairi connosciri una turri tronconica chi tenit a intru aposentus in tundu cun murus “agetanti”, e duncas costituias de perdas mannas chi manu a manu chi si ndi pesant diventant sempiri prus piticas. Totu benit acabau cun sa crobetura a “falsa volta” o a “falsa cupola”. Su “mastio” a su cumentzu artu cuasi binti metrus, fut de tres aposentus unu in pissu de s’atru ma chi s’atobiaiant cun si scalas.

In segus, in su Bronzo Recente, chi andat de su 1300 a su 1100 a innantis de Cristu a su Mastio fut stetiu acostiau unu “quadrilobo”, unu muru mannu e forti de cuatru torris prus piticas, postas comenti a castiai su basciu e s’artu, s’ala destra e s’ala de manca. Custas torris funt, prus o manca, a catodigi metrus de artaria.

Sa imbucada a su bastioni quadribolato, postu in sa cortina sud-orientali, faiat imbucai a unu cortili, chi teniat sa forma de sa metadi de sa luna e aunia ddue fut unu putzu, chi sebiat po uniri is aposentus de is torris. In dognuna de is cuatru torris s’agataiant dus aposentus, unu in pissu de s’atru, o tundus o a tholos, ma chi non comunicaiant tra cussus.

Sempiri in su Brunzu Recenti si nd’est pesau su prus antigu abitau de su villagiu, ma funt paghissimas is arrastas chi funt erribadas finas a nosu.

In su Brunzu Finali ant fraigau su numuru prus artu de is domus de su villagiu, a forma tunda aunia s’agataiat feti un’aposentu e cun sa crobetura in linna posta comenti de unu gelau.

Una de is struturas cun prus significu de su villagiu nuragicu de cussu tempus est sa “capanna 80”, tzerriada finas “capanna de is atobius o aposentu de is riunionis”.

In is seculus seus lompius a cussu chi su professori Giuanni Liliu a fatu bessiri a campu.

Tocat a nai ca su Nuraxi de Barumini est unu de is logus prus bisitaus de totu sa Sardigna. Bosi cumbidaus a cicai in internet is giassus necessarius po ddue andai. Poneimì menti ndi balit sa pena.

 

 

 

Màuru Mura

 

 

 

Cenarba, su cuindixi de austu de su 2025

 

 

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – Imprentas 2024-2025. Legge Regionale 22/2018

 

 

Ativadi apariciada cun s’agiudu de sa Regioni Sardigna – Imprentas 2024-2025. Lei Regionali 22/2018

 

 

Foto: https://it.wikipedia.org/wiki/Su_Nuraxi