A pustis airi fueddau de su Nuraxi de Barumini e de su professori Giuanni Lilliu chi dd’at bogau a pigliu, oi bosi bolia chistionai de su Parcu de Tepilora, chi no est famau che su Nuraxi baruminiesu ma est de importu mannu su matessi.

Su parcu naturali regionali de Tepilora est un’area naturali protegia de sa Regioni Autonoma de Sardigna istituia de su 2014. Su catodixi de lampadas de su 2017 s’area de su parcu, cun s’aciunta de atrus trexi cumunus intru de Barbagia, Baronia e Bassa Gaddura, at otentu de s’Unesco s’arreconoscimentu de Riserva de sa Biosfera. In Italia esistint dixiaseti Riservas de Biosfera, mentris sa Riserva de Biosfera Mab Unesco de Tepilora, Rio Posada e Montalbo est sa sola chi s’agatat in Sardigna.

Funt otumila etarus de padentis limpius, andalas, andaleddas, funtanas, fruminis chi bint cuatru Cumunus postus in mesu e unu benidori fraigau in sa basi de su svilupu sostenibili. Funt custas, massimamenti is carateristicas de su Parcu Naturali Regionali de Tepilora chi si allonghiat in s’ala prus a sus de is regionis storicas de su nuoresu e de sa Baronia in is territorius de is cumunus de Bitti, Lodè, Torpè e Posada.

De is milli metrus de artaria de su pranu graniticu de Biti finas a su delta de su frumini Posada, in mesu  spuntat su monti Tepilora, chi est a 528 metrus in pissu de su mari. Tenit una punta cun rocas, custu monti, e assimbigliat a unu triangulu chi castiat bia su lagu de Torpè, cun s’area prena de matas de Crastazza finas a Litos, unu de is padentis prus connotus de Sardigna, pigada de su Demaniu giai de su 1914.

Unu tempus fut umperada po ddue pasciri e po segai linna, ma in is annus otanta s’area dd’ant torrada a preniri de matas po su 16% e dd’ant apariciada po s’escursionismu e po sa protetzioni de is fogus. Aici fendu est diventada, po logica, riserva naturali. Pastoris cun crabas e brebeis donant una carateristica de importu a s’area de Su parcu. Sa zona in chistioni est pagu fraigada de s’omini e sa densidadi de popolatzioni est bascia meda e cuncentrada massimamenti in is cuatru cumunus chi eus tzirmoniau pag’ora. S’ambienti naturali allogat meda de s’orignaria crobetura vegetali de unu tempus, sighint a essiri connotus is habitas diversus b intru de issu chi ant favoressiu s’allogamentu de is species endemicas. Custu balit po is animali e finas po is vegetalis. Oi si ddue connoscint zona prenas de matas, prus che a totu iligis, orrolis e suergius e invecias in is sperrumas prus a sus si connoscit un’atra zona balenti meda in natura in currispundentzia de is zonas infustas. Custas donant vida a un’errica avifauna e allogant, galu de prus, un’animali chi esistit feti nnoi: sa pudda sultano.

 

 

Màuru Mura

 

 

 

Mercuris su catodixi de austu de su 2024

 

 

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – Imprentas 2023-2024. Legge Regionale 22/2018

 

 

Ativadi apariciada cun s’agiudu de sa Regioni Sardigna – Imprentas 2023-2024. Lei Regionali 22/2018

 

 

Foto: https://tepilora.net/tour-ed-escursioni/escursione-cala-luna/