S’urtima borta chi nosi seus intendius eus giumpau is treminis italianu po lompiri in Bulgaria, chistionendu de su Monasteru de Rila, eus po moviu a sa borta de s’Albania po bisitai is centrus storicus de Argirocastro e Berat, e in segus seus erribaus in Portogallo po chistionai de su Monasteru de Alcobaca.

Oi sa pensada nosta, cun sa spera chi siat agradessia de bosatrus, est cussa de torrai in terra italiana. Eus a calai in Puglia po cicai de connosciri meglius su Casteddu de su Monti.

Antzis ddue lompeus inderetura, chena fairi girus medas de fueddus.

Casteddu de su monti est unu forti de su seculu de trexi fatu fraigai de Federicu II de Svevia, imperadori de su Sacro Romano Impero e Rei de Sicilia, in pissu de una collina posta a 540 metrus in pissu de su mari in s’artupianu pugliesu de is Murgias de pissu. S’agatat in sa fratzioni, chi tenit su matessi nomini e fai parti de su Cumunu de Andria, atesu de dixiaseti chilometrus, in is orus de sa localidadi de Santa Maria de su Monti. Est a suta de s’ala de s’Unesco comenti prenda de s’umanidadi de su 1966. In su 2014 est stetiu su de trinta logus prus bisitaus de s’Italia, cun prus de duxentus mila bisitadoris. De arremonai puru ca s’agatat in d’una parti de sa moneta de unu centesimu de euro.

Intru de is primus testimonias scritas chi pertocant su fraigamentu de su Casteddu est connota meda sa litara, mandada de Gubbio su 29 de gennargiu de su 1240, de s’Imperadori Federicu II  aunia donaiat su cumandu a su giustissieri de Capitanata Ricardu de Montefuscolo de aprontai totu sa cosa chi serbiat po su fraigamentu de unu casteddu in is orus de sa cresia e monasteru de Santa Maria de su Monti. Federicu iat scritu, in latinu custus fueddus: “Chi in is orus de Santa Maria de su Monti bengiat pesau unu casteddu”.

Un’atra testimonia de importu mannu chi pertocat su Monasteru de Santa Maria de su Monti est sa Bolla papali tzerriada “Dignitatem Ecclesiis” de su Paba Callisto II de su ses de Sant’Andria de su 1120, po s’Arcipiscamu de Trani Bisanzio II. Gratzias a-i custu documentu ddu est sa prova chi in cussa data su Monasteru de Santa Maria de su Monti esistiat giai.

Candu is trabaglius funt stetius acabaus no est ancora craru meda: po calencunu studiosu, difatis, su fraigaumentu de su Casteddu in su 1240 podiat essiri giai finiu.

Non est mancu craru a connoscri su nomini de su progetista: prus de unu chistionat de Ricardo de Lentini, ma in medas invecias narant ca su progetu fut de Federicu II etotu. Si narat chi siat stetiu fraigau in pissu de is orrestus de un’atru forti de propriedadi a innantis longobardu e a pustis normannu. Cun probabilidadi manna, candu in su 1250 Federicu s’est mortu, su Casteddu non fut ancora stetiu acabau.

De is tempus de s’imperadori Federicu finas a Giuanna I, reina de Napoli, custu forti est stetiu sempiri lamau “Casteddu de Santa Maria de su Monti”. Sa borta de unu chi si nd’est fueddau, in d’unu cumandu de su Rei Ferdinando d’Aragona de su primu de mesi de Idas de su 1463, custu logu fut stetiu nomenau chena is fueddus “Santa Maria”, ma feti comenti de “Casteddu de su Monti”.

Su Casteddu, comenti s’usaiat fairi in cussu tempus, pagu bortas est serbiu po festai, ma si scit ca in su 1246 si ddu est coiada Violante, chi fut sa figlia naturali de Federicu e Bianca Lancia, cun su conti de Caserta Ricardu Sanseverino.

Casteddu de su Monti is is annus est stetiu finas logu po impresonai sa genti. Est a nai ca a suta de su regnu de Manfredi anti impresonau Marinu de Eboli, apustis sa congiura de su 1253 e candu fut Rei Carrulu I ddu anti impresonau, chena ddu fairi sciri a nemus e castiaus de su castellanu Golardo Saumeri, is figlius piticus de Manfredi , chi furint Erricu, Federicu, Enziu e Corrado de Caserta.

In su 1528, po mori de s’erribu de is francesus in su Regnu de Napoli, Casteddu de su Monti ddu ant bombardau cun is cannonis, ma giai fut abarrau in peis etotu. Difatis s’8 de cabudanni de su 1552 ddu iant bendiu, po centumila Ducaus, a su Conti de Ruvo, chi si naraiat Don Fabritziu Carafa. In is annus benientis is Carafa ant nomenau is castellanus ponenduddoi unu mulinu cun d’unu forru po su pani.Po sa genti de is Carafa fut unu logu de ammaju po ddue passai calencuna cida. A partiri de su seculu de dixiaseti est sighiu unu tempus longu de lassamentu de custu casteddu, e po custu nd’ant liau totu is arredus e is decoratzionis de marmuru de is murus, ma is arrastas si binti ancora oi. Candu nd’est lassau orruiri est diventau, in prus de presoni, finas logu aunia si frimaiant pastoris e bandius. In su 1876 su Casteddu, malipigau de annus e annus, est stetiu comporau, po binticincu mila francus, de su Stadu Italianu, chi in su 1879 at cumentzau is trabaglius po ddu torrai a ponni a nou.

Su binticuatru de lampadas de su 1883 su cavalieri Buongiovannini, ispetori centrali de is monumentus de su Ministeru de sa Pubblica istrutzioni e s’ingegneri de su Geniu Civili Franciscu Sarlo ant aprontau a intru un’atobiu po cumprendiri comenti si podiat torrai a nou su casteddu. In su 1928 is trabaglius dirigius de s’Architetu Quagliati ant postu a un’ala is stuturas perigulosas torrendudendi a pesai atras chi ant arregalau a su Casteddu un’aria prus giovuna. Ma no est chi siat serbiu a meda poita intru de is annus 1975 e 1981 ddu ant torrau a restaurai.

In su 1996 s’unesco ddu at postu suta de s’ala sua comenti Prenda de s’Umanidadi po sa rigididadi matematica e astronomica de is formas suas e po s’armoniosa unioni de is elementus culturalis de su Nord Europa, de su mundu islamicu e de s’antighidadi classica.

 

Màuru Mura

 

 

 

Giobia, su bintidus de austu de su 2024

 

 

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – Imprentas 2023-2024. Legge Regionale 22/2018

 

 

Ativadi apariciada cun s’agiudu de sa Regioni Sardigna – Imprentas 2023-2024. Lei Regionali 22/2018

 

 

Foto: https://it.wikipedia.org/wiki/Castel_del_Monte