Isili si ndi pesat a 523 metrus in pissu de su livellu de su mari e contat, a su 31 de mesi de idas de su 2023, 2436 abitantis chi si cumpartzint unu sartu comunali chi s’allonghiat po cuasi 68 chilometrus cuadraus. Lacanat cun is sartus comunalis de Gergei, Gesturi, Laconi, Nuragus, Nuradda, Nurri, Serri e Biddanoa de Tulu. Festat su santu amparadori cosa sua, Santu Saturninu, su 30 de su mesi de talamini.

Isili si ndi pesat in dd’unu pranu artu chi si incrarat in su Sarcidanu in dd’unu paesagiu prenu de baddis e collinas. Su nomini de sa idda tenit arreiginis chi non funt seguras, intru de is teorias de is studiosus, cussa chi nosi portat a sa storia prus antiga est de su professori Raffiaeli Sardella, su cali naraiat ca su significu de su fueddu Isili iat podiri lompiri de su sumericu Isi-Li, aunia ISI bolit nai “Monte” e LI bolit nai “Puro” o “Alto”. Duncas Isili iat a bolli nai “Il monte puro”. Ma custa analisi cunfromat is sonus de unu populu chi non est mai stetiu in relata cun sa civiltadi nuragica, est a nai is sumerus, sonumancu non s’agatat documentatzioni. Castiendu invecias a su trabagliu de cica de Eduardo Blasco Ferrer su nomini podit lompiri de is fueddus paleo-sardi e de arreigini proto-basca de “IS”, chi iat a bolli nai Abba, Erriu de Abba e ILI cun su significu de “insediamento”, “abitato” o “città”. Duncas Isili iat a bolli nai “centru biviu a su costau de s’abba”. A agiudai custa teoria est a nai ca Isili est acanta a su frumini Is Borroccus. Su territoriu fut giai biviu de su Neoliticu, comenti faint de testimongius is aposentamentus e is domus de janas in numuru mannu. Dapoi funtiri lompius is Romanus chi in su seculu de II a innantis de Gesu Cristu nde dd’ant liau a is cartaginesus. Aposentamentus de importu de is romanus s’agatant in su sartu chi lacanat cun Nuradda, aunia si stagliaiat s’antiga Bidda Becia. Su matessi sussedit in is lacanas cun su sartu de Nurri e Serri, in sa zona de Baraci, aunia s’agataiat su villagiu de Biora. In su tempus de su Medioevu Isili fut parti de sa curadoria de Siurgus in su Giudicau de Casteddu. A s’orruta de su Giudicau Casteddaiu, in su 1258, est passau suta cumandus de is pisanus e dapoi, in su 1324, suta cussus de is Aragonesus chi ddu ant donau comenti de feudu a sa familia de is Carroz. In segus at prenu su paris de su Ducau de Mandas, mudau in ducau in su 1603, feudu de Don Pedro Maza de Carroz Ladron e dapoi de is Hurtado de Mendoza, de is Massa de Alcantara, de is Lopez de Zuniga e infinis de is Telles de Giron, de is calis est stetiu riscatau in su 1839 cun s’acabu de sa filera feudali.

De su mesi de austu de su 1661 finas a su mesi de idas de su 1866 in Isili si ddue funtiri agataus is Padri Scolopi chi, comenti pediat totu sa comunidadi isilesa, iant obertu una scola po totus aunia non si pagaiat nudda. S’otu de mesi de idas de su 1821 Isili fut finas diventada provincia e teniat una popolatzioni de prus o mancu de 50mila bividoris cumpartzius in 51 Cumunus. In su 1859 sa matessi provincia est stetia posta a un’ala e Isili est imbucada a innantis in cussa de Casteddu, finas a su 1929. De tandu faiat parti de sa provincia de Nugoro. Dapoi in su 2003 est torrada a imbucai cun Casteddu e de su 2016 est, invecias, imbucada in cussa de su Sud Sardigna.

Isili fut sempiri una ‘idda prena de massajus, artigianus e pastoris, ma de una bona parti de tempus at mudau s’economia sua, massimamenti cun atras cosas bistu ca est bidda prena de scolas, uficius de entis e su spidali de Santu Giusepi. Po annus meda est stetia de importu mannu in totu sa Sardigna po su trabagliamentu de s’arramini e difatis in sa idda s’agatat su Museu de s’arti de s’Arramini, aunia s’agatant prendas mannas. S’architetura religiosa s’amostat massimamenti cun is cresias e agataus sa Cresia parrochiali de Santu Saturninu, chi est stetia fraigada in pissu de una cresia chi s’agataiat giai e si pensat siat de su seculu de XVI; sa cresia de Santu Giusepu Calasanzio, posta in peis intru de su 1661 e su 1737 de is Padri Scolopi chi dda iant intregada a Sant’Efisiu: in sa faciada si ddue amostanta dus porticus e unu portali in linna froriu de colonnas tortilas; sa Cresia de Sant’Antoni de Fadali, posta in su sartu in logu chi poderat su matessi nomini, intru de Isili e Biddanoa de Tulu. Sa cresia, chi fut de su 1500 e intregada a Sant’Antoni de Padova, posta a un’ala po contus de religioni finas a is annus noranta de su seculu de XX candu, torrendu gratzias a is trabaglius de sa familia Mura, est stetia torrada a is fidelis; sa cresia de Santu Pitanu posta in logu de amaju in pissu de unu tacu calcareu, diventau isula a pustis su fraigamentu de sa diga de Is Borrocus. Atras cresias, o orrestus, funtiri cussas de Santa Maria, Santu Orrocu, Santu Mauru, Santu Cosimu e Santu Ciprianu.

Is giassus archeologicus funtiri de importu mannu po Isili e a castiai cussus chi si ddue agatanta est unu spantu ateretantu mannu. Tocada a ddus tzirmoniai totus partenduru de cussu prus connotu, Su naragi de is Paras. A sighiri agataus su nuragi Longu, su nuragi Asusa, su nuragi Sa Musera, su nuragi Ruiina Franca, su nuragi Crastu, su nuragi Pitzu Runcu, su nuragi Prani Ollas, su nuragi Antini, su nuragi de Sant’Antoni de Fadali, su nuragi de su Pitzu Mannu, su nuragi Perdosu, su nuragi Is Maurus, su nuragi Erbixi, su nuragi de Sartarò, su nuragi Angusa, su nuragi Angusa, su nuragi de Funtana de Predi, Su nuraxi de is Tuvus, su nuragi de su Trau, su nuragi de Perdussuna, su nuragi Gruxedu, su nuragi de Tziu Taulas, su nuragi Sa nabra e su nuragi de Corti de Juanni Boi. Atrus giassus de importu archeologicu in su sartu isilesu si ddue amostanta spantosamenti e intru de custus funtiri de arregodai su Ponti Romanu in s’Erriu Brabaciera, is capannas nuragicas de Monti Arcu, is domus de janas de Concali de Tzopus, is orrestus de un’aposentamentu romanu de sa Bidda Becia, Pillanus: orrestus de un’aposentamentu de tempus romanu, Domus de Janas a is Tanas de margiani, Domus de janas in Domerans, Domus de janas in Is Coronas, Domus de Janas in Fadali, Is colomberis de Funtana de Biccu, Corti de Ghiani, Ruina majori, S’ortu de Sanna, Chistingionis, pilianus, Baraci, Crastu, Sa Musera, Foss’e coni e Angusa.

A pustis custa filera de nominis chi andaiant tzirmoniaus chen’e farta, pigaus unu pagu de sulidu e cumentzaus a nosi castiai s’andamentu demograficu de Isili in is urtimus 150 annus. A ddi donai una mirada aici feti in su graficu si cumprendidi inderetura s’importu chi at tentu Isili in sa storia de totu custu sartu. Difatis fudi gaii bivia meda in sa prima cica de s’Istat, a pustis s’unidadi de s’Italia, in su 1861 ca contaiada giai 2494 residentis in sa idda de su famau Nuragi Ia Paras. Dapoi, finas a su 1931 est unu artzia e cala de sighiu chi s’amostada in custa manera: in su 1871 Isili conataiada 2380 abitantis, in su 1881 funtiri 2360, in su 1901, cun su seculu nou, bivinti Isili in 2429, in su 1911 si ndi contada 2489, in su 1921 calanta a 2450  e in su 1931 funtiri 2637. Duncas teneus una media de bividori po is annus chi andanta de su 1861 a su 1931 de 2462 abitantis chi funtiri, prus o mancu, is matessis chi s’amostanta in is dis nostas. De su 1931 finas a su 1961 Isili s’ammaniada e si poderada, in contu de residentis, numurus de importu. Nd’agataus, in su 1936, 2762, chi, cuindixi annus apustis, giumpanta is tres mila po lompiri a 3142 in su 1951. Est su 1961 s’annu de cica cun prus residentis in sa idda chi tenidi a Santu Saturniu comenti de santu amparadori. Difatis in su 1961 Isili lompidi a ndi tenni 3440. Si poderada in pissu de is 3 mila po corantannus e si cumpartzinti aici: in su 1971 2976 chi a dogna manera si pesanta a 3175 abitantis in su 1981, dapoi in su 1991 crescinti ancora de prus po lompiri a 3241 e in su 2001 calanta, ma sempiri in pissu a is tresmila, a 3080. In is urtimus bint’annus si calada de meda: funtiri 2842 in su 2011 e 2503 in su 2021. Torraus a arregodai su numuru de abitantis a su 31 de mesi de idas de su 2023 chi furinti 2436 e feus dus contus: in bint’annus Isili at perdiu 644 residentis. Funtiri medas de averas.

 

 

 

 

Màuru Mura

 

 

 

Lunis, su trinta de mesi de Idas de su 2024

 

 

Attività realizzata col contributo della Regione Sardegna – Imprentas 2024-2025. Legge Regionale 22/2018

 

 

Ativadi apariciada cun s’agiudu de sa Regioni Sardigna – Imprentas 2024-2025. Lei Regionali 22/2018

 

 

Foto: https://it.wikipedia.org/wiki/Chiesa_di_San_Sebastiano_%28Isili%29